Trójjedyny mózg Paula MacLeana — dlaczego ciało po traumie reaguje szybciej niż logika?

Jednym z modeli, który do dziś bardzo pomaga zrozumieć reakcje człowieka po traumie, jest teoria trójjedynego mózgu Paula MacLeana. Chociaż współczesna neurobiologia traktuje ją dzisiaj bardziej jako uproszczenie niż dosłowną mapę mózgu, nadal świetnie pokazuje, dlaczego człowiek może logicznie wiedzieć, że jest bezpieczny, a jednocześnie odczuwać ogromny lęk, napięcie albo potrzebę ucieczki.

MacLean uważał, że mózg rozwijał się etapami w toku ewolucji. Najstarsze struktury odpowiadały przede wszystkim za przetrwanie. Później pojawiły się obszary związane z emocjami i więziami, a dopiero na końcu bardziej rozwinięte myślenie, analiza i samoświadomość. Oznacza to, że w człowieku jednocześnie działają różne poziomy reagowania i nie wszystkie są świadome.

Najstarsza część mózgu, często nazywana „mózgiem gadzim”, odpowiada za podstawowe funkcje przetrwania. To właśnie ona kontroluje oddychanie, napięcie mięśniowe, rytm serca i automatyczne reakcje alarmowe. Kiedy organizm wyczuwa zagrożenie, ten system uruchamia reakcję walki, ucieczki albo zamrożenia jeszcze zanim człowiek zdąży logicznie przeanalizować sytuację. Ciało reaguje szybciej niż świadomość.

To dlatego osoba po traumie może nagle poczuć ścisk w klatce piersiowej, napięcie, panikę albo odrętwienie, mimo że racjonalnie wie, że nic złego się nie dzieje. Organizm nie działa wtedy przeciwko człowiekowi. Po prostu starsze systemy przetrwania próbują go chronić.

Kolejny poziom to układ limbiczny, często określany jako „mózg emocjonalny”. To tutaj znajdują się struktury związane z przywiązaniem, emocjami, pamięcią emocjonalną i poczuciem bezpieczeństwa. Trauma bardzo mocno wpływa właśnie na ten obszar, dlatego po trudnych doświadczeniach człowiek może mieć problem z zaufaniem, regulacją emocji albo poczuciem bezpieczeństwa w relacjach.

Najciekawsze jest to, że układ limbiczny nie kieruje się głównie logiką. Dla niego najważniejsze jest to, co organizm uznał kiedyś za bezpieczne albo niebezpieczne. Jeśli ktoś przez lata żył w napięciu, chaosie albo przemocy, mózg może później reagować alarmem nawet na bardzo subtelne sygnały. Zmiana tonu głosu, czyjeś milczenie albo dystans emocjonalny mogą uruchamiać reakcje przetrwania, mimo że obecna sytuacja obiektywnie nie stanowi zagrożenia.

Dopiero najbardziej rozwinięta część mózgu, czyli kora nowa, odpowiada za logiczne myślenie, analizę, refleksję i świadome podejmowanie decyzji. To tutaj człowiek próbuje zrozumieć swoje emocje, uspokajać siebie i racjonalizować sytuację. Tylko, że kiedy organizm czuje zagrożenie, starsze systemy przetrwania potrafią dosłownie „wyłączyć” dostęp do spokojnego logicznego myślenia.

I dlatego tak wiele osób po traumie mówi:„Wiem, że nic mi nie grozi, ale moje ciało reaguje inaczej.”To nie jest brak silnej woli ani przesada. To biologiczne pierwszeństwo systemów przetrwania zapisanych głęboko w układzie nerwowym.

Współczesna praca z traumą coraz częściej opiera się więc nie tylko na rozmowie i analizie, ale także na regulacji ciała i autonomicznego układu nerwowego. Organizm potrzebuje nowych doświadczeń bezpieczeństwa, ponieważ samo logiczne zrozumienie nie wystarcza, by uspokoić starsze części mózgu.

Trauma nie zapisuje się wyłącznie w myślach. Zapisuje się również w biologii przetrwania, która przez lata próbowała utrzymać człowieka przy życiu.

Joanna I I hear YOU