Nie chcę umrzeć. Chcę, żeby ten ból się skończył. Trauma i myśli samobójcze

Ten artykuł porusza temat, który dla wielu osób może być trudny i może wywoływać silne emocje.

Jeżeli czujesz, że Twój układ nerwowy jest dzisiaj przeciążony, nie czytaj tego tekstu teraz. Wróć do niego wtedy, gdy poczujesz się na to gotowa/y.

Jeżeli zdecydujesz się czytać, rób to we własnym tempie. Możesz zatrzymać się w dowolnym momencie i wrócić tutaj wtedy, gdy poczujesz się bezpieczniej.

Nie chodzi o śmierć. Chodzi o zakończenie cierpienia.

Kiedy słyszymy o myślach samobójczych, niemal automatycznie zakładamy, że osoba, która ich doświadcza, nie chce już żyć. Tak zostaliśmy nauczeni myśleć. Tak pokazują to filmy, media i wiele publicznych dyskusji. Tymczasem rzeczywistość osób żyjących z traumą wygląda znacznie inaczej. W gabinetach terapeutów od lat powraca jedno zdanie, które dla wielu specjalistów stało się symbolem cierpienia po traumie: „Nie chcę umrzeć. Chcę tylko, żeby ten ból się skończył.”

To nie jest gra słów. To jedno z najważniejszych zdań, jakie można usłyszeć od człowieka znajdującego się w głębokim kryzysie. Pokazuje ono, że pragnienie śmierci i pragnienie zakończenia cierpienia nie są tym samym. Osoba po traumie nie marzy o tym, aby przestać istnieć. Marzy o tym, aby choć na chwilę przestać czuć ból, który od miesięcy lub lat towarzyszy jej każdego dnia.

Dla kogoś, kto nigdy nie przeżył przewlekłej traumy, może być to trudne do zrozumienia. Łatwo powiedzieć: „Przecież wszystko można zmienić”, „Masz dla kogo żyć”, „Jeszcze będzie dobrze”. Problem polega na tym, że człowiek znajdujący się w takim stanie nie patrzy na świat z perspektywy zdrowego, wypoczętego układu nerwowego. Patrzy na niego przez pryzmat organizmu, który od bardzo dawna funkcjonuje w stanie przeciążenia. To właśnie dlatego nie wystarczy przekonać go, że istnieje rozwiązanie. Najpierw trzeba zrozumieć, dlaczego jego mózg przestał je dostrzegać.

Trauma odbiera nadzieję powoli

Jednym z największych mitów dotyczących traumy jest przekonanie, że kryzys pojawia się nagle. W rzeczywistości jest on końcem procesu, który rozwija się przez długi czas. Nie zaczyna się od myśli o śmierci. Zaczyna się od życia w ciągłym napięciu.

Na początku organizm mobilizuje wszystkie swoje siły, aby poradzić sobie z zagrożeniem. Serce bije szybciej, mięśnie pozostają napięte, oddech staje się płytszy, a mózg nieustannie analizuje otoczenie w poszukiwaniu sygnałów niebezpieczeństwa. Taki stan jest naturalną reakcją na stres i sam w sobie nie jest niczym złym. Problem pojawia się wtedy, gdy nie trwa kilka minut ani kilka dni, lecz miesiące albo lata.

Układ nerwowy nie został stworzony do nieustannego życia w alarmie. Potrzebuje okresów bezpieczeństwa, odpoczynku i regeneracji. Jeżeli ich nie otrzymuje, zaczyna stopniowo wykorzystywać wszystkie dostępne zasoby. Początkowo człowiek jeszcze funkcjonuje. Chodzi do pracy, zajmuje się dziećmi, wykonuje codzienne obowiązki. Z zewnątrz może sprawiać wrażenie, że radzi sobie całkiem dobrze. W środku jednak kosztuje go to coraz więcej wysiłku.

Później pojawiają się pierwsze sygnały wyczerpania. Sen przestaje przynosić odpoczynek. Coraz trudniej się skoncentrować. Pamięć zawodzi w najmniej oczekiwanych momentach. Pojawia się drażliwość, przewlekłe zmęczenie, a nawet zwykłe wyjście do sklepu zaczyna wydawać się ogromnym wyzwaniem. Rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność, przestają wywoływać jakiekolwiek emocje. Spotkania z bliskimi wyczerpują zamiast dodawać energii, a świat stopniowo traci kolory.

Wiele osób interpretuje ten stan jako własną porażkę. Myślą, że stały się słabe, leniwe albo niewdzięczne. Nie rozumieją, że ich organizm od bardzo dawna pracuje ponad swoje możliwości. Nie jest to brak charakteru ani motywacji.

To biologiczna konsekwencja przewlekłego przeciążenia układu nerwowego.

Mózg po traumie przestaje planować przyszłość

Nasz mózg został zaprojektowany przede wszystkim po to, aby chronić życie. Kiedy rozpoznaje zagrożenie, uruchamia mechanizmy walki, ucieczki albo zamrożenia. W normalnych warunkach, gdy niebezpieczeństwo mija, organizm wraca do równowagi. Tętno zwalnia, oddech się uspokaja, mięśnie rozluźniają się, a mózg może ponownie zajmować się uczeniem, budowaniem relacji i planowaniem przyszłości.

Trauma zakłóca ten proces. Jeżeli zagrożenie trwa zbyt długo lub powtarza się wielokrotnie, organizm przestaje wierzyć, że świat jest bezpiecznym miejscem. Alarm nie zostaje wyłączony. Staje się codziennością. Mózg przestaje inwestować energię w rozwój, marzenia czy spontaniczność, ponieważ z jego perspektywy nie są one potrzebne do przetrwania. Liczy się tylko jedno – przeżyć kolejny dzień.

To właśnie dlatego wiele osób po traumie mówi, że nie potrafi myśleć o przyszłości. Nie dlatego, że nie mają marzeń. Po prostu ich układ nerwowy jest tak zajęty próbą przetrwania teraźniejszości, że nie ma już zasobów, aby wyobrażać sobie jutro.

Dla otoczenia może to wyglądać jak brak ambicji lub pesymizm. W rzeczywistości jest to efekt zmian zachodzących w mózgu pod wpływem długotrwałego stresu. Organizm zachowuje się tak, jakby niebezpieczeństwo nadal trwało, nawet jeśli obiektywnie już się skończyło.

Dlaczego człowiek przestaje widzieć wyjście?

To jeden z najbardziej bolesnych aspektów traumy. Bliscy często mówią: „Przecież masz tyle możliwości”. Osoba cierpiąca odpowiada: „Nie widzę żadnej”. Bardzo łatwo uznać, że jest to przejaw czarnowidztwa lub uporu. Tymczasem neurobiologia pokazuje coś zupełnie innego.

Przewlekły stres wpływa na obszary mózgu odpowiedzialne za podejmowanie decyzji, planowanie i elastyczne myślenie. Im dłużej organizm funkcjonuje w stanie zagrożenia, tym trudniej tworzyć nowe rozwiązania i wyobrażać sobie inne scenariusze przyszłości. Mózg zaczyna wybierać najprostsze strategie przetrwania, ponieważ zużywa mniej energii. Zamiast szukać nowych możliwości, koncentruje się na ograniczaniu cierpienia tu i teraz.

Można porównać to do człowieka, który od wielu godzin błądzi po pustyni bez wody. Na początku analizuje mapę, szuka kierunku, zastanawia się nad różnymi drogami. Po długim czasie wyczerpania przestaje planować. Myśli już tylko o tym, żeby ugasić pragnienie. Nie dlatego, że stracił inteligencję. Po prostu jego organizm przeszedł w tryb przetrwania.

Trauma działa podobnie. Kiedy ból psychiczny trwa zbyt długo, mózg zaczyna szukać nie najlepszego rozwiązania, lecz najszybszego sposobu zakończenia cierpienia. Właśnie w tym miejscu mogą pojawić się myśli samobójcze. Nie dlatego, że śmierć wydaje się czymś pożądanym, ale dlatego, że przeciążony układ nerwowy przestał dostrzegać inne możliwości.

Beznadzieja jest objawem przeciążonego układu nerwowego

Osoby po traumie często mówią: „Nie wierzę, że kiedykolwiek będzie lepiej”. Dla otoczenia brzmi to jak pesymizm. Dla specjalistów zajmujących się traumą jest to jeden z sygnałów głębokiego przeciążenia układu nerwowego.

Zdrowy mózg potrafi wyobrazić sobie, że przyszłość może różnić się od teraźniejszości. Mózg po traumie stopniowo traci tę zdolność. Skoro przez wiele miesięcy lub lat doświadczał cierpienia, zaczyna przewidywać, że jutro będzie wyglądało dokładnie tak samo jak dziś. Nie jest to świadomy wybór ani sposób myślenia, który można zmienić jednym pozytywnym zdaniem. To sposób działania mózgu, który próbuje przewidywać przyszłość na podstawie dotychczasowych doświadczeń.

Dlatego słowa: „Jeszcze będzie dobrze” rzadko przynoszą ulgę. Nie dlatego, że osoba cierpiąca nie chce w nie uwierzyć. Po prostu jej układ nerwowy nie znajduje żadnych dowodów na to, że świat może być bezpieczny.

Jak odzyskuje się nadzieję?

To jedno z najważniejszych pytań. Skoro trauma odbiera nadzieję powoli, czy można ją odzyskać?

Tak, ale nie dzieje się to poprzez przekonywanie siebie, że wszystko będzie dobrze. Układ nerwowy nie uczy się dzięki sloganom. Uczy się poprzez doświadczenie.

Nadzieja wraca wtedy, gdy organizm zaczyna doświadczać bezpieczeństwa. Kiedy po raz pierwszy od dawna przesypiasz spokojnie noc. Kiedy spotykasz człowieka, przy którym nie musisz być czujny. Kiedy ciało choć na chwilę przestaje być napięte. Kiedy odkrywasz, że potrafisz się uśmiechnąć i nie jest to wymuszony uśmiech. Każde takie doświadczenie jest dla mózgu nową informacją. Powoli uczy się, że świat nie zawsze oznacza zagrożenie, a teraźniejszość nie musi być powtórzeniem przeszłości. To właśnie dzięki takim doświadczeniom układ nerwowy zaczyna odzyskiwać zdolność dostrzegania możliwości, które wcześniej były poza jego zasięgiem.

Kiedy profesjonalna pomoc jest konieczna?

Jeżeli myśli o odebraniu sobie życia pojawiają się coraz częściej, stają się natrętne, towarzyszy im plan lub masz poczucie, że nie jesteś w stanie zapewnić sobie bezpieczeństwa, nie warto czekać, aż miną. To moment, w którym potrzebna jest pilna pomoc specjalisty lub zgłoszenie się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego.

Proszenie o pomoc nie oznacza porażki. Oznacza, że układ nerwowy został przeciążony do granic swoich możliwości i potrzebuje wsparcia. Tak samo jak nie oczekujemy, że człowiek z ciężkim zapaleniem płuc sam wróci do zdrowia siłą woli, tak samo nie powinniśmy oczekiwać tego od osoby znajdującej się w głębokim kryzysie psychicznym.

Zakończenie

Jeżeli czytasz ten artykuł dlatego, że odnajdujesz w nim siebie, chciałabym, żebyś zapamiętał/a jedną rzecz.

To, że Twój mózg mówi dziś: „Nie ma wyjścia”, nie oznacza, że wyjścia naprawdę nie ma. Oznacza jedynie, że przez zbyt długi czas był zmuszony funkcjonować w stanie zagrożenia i przestał dostrzegać możliwości, które nadal istnieją.

Trauma potrafi odebrać poczucie bezpieczeństwa. Potrafi odebrać zaufanie do ludzi, do świata, a nawet do samego siebie. Potrafi sprawić, że każdy kolejny dzień wydaje się walką o przetrwanie. Nie odbiera jednak zdolności układu nerwowego do uczenia się nowych doświadczeń. To właśnie dlatego zdrowienie jest możliwe. Nie dlatego, że przeszłość można wymazać, ale dlatego, że mózg przez całe życie zachowuje niezwykłą zdolność do zmian.

A czasem pierwszym krokiem do tych zmian jest zrozumienie, że zdanie: „Nie chcę umrzeć. Chcę, żeby ten ból się skończył” nie jest oznaką słabości. Jest dramatycznym sygnałem, że człowiek przez zbyt długi czas niósł ciężar, którego nie powinien był dźwigać samotnie.

---

Jeśli potrzebujesz uporządkowanej drogi zdrowienia

Jeśli nie znajdujesz się w bezpośrednim zagrożeniu, ale rozpoznajesz w tym tekście długotrwałe skutki traumy i potrzebujesz uporządkowanej drogi zdrowienia, możesz sięgnąć po e-book „Od przetrwania do życia”.

To obszerny przewodnik prowadzący przez sześć etapów zdrowienia, zawierający wiedzę oraz ponad 200 praktyk pomagających lepiej rozumieć swoje reakcje i stopniowo odbudowywać kontakt ze sobą.

Zobacz e-book „Od przetrwania do życia”

Joanna I I hear YOU

---

Przeczytaj również

Jeśli chcesz pogłębić ten temat, przeczytaj również: „Psychologia i neurobiologia depresji wysokofunkcjonującej”

Zobacz także powiązany artykuł: „Odrętwienie emocjonalne — kiedy czujesz, że już nic nie czujesz”